. مقدمه

    دربارة كتابخانه‌هاي ديجيتالي و ادارة و مديريت آنها مقالات متعددي نوشته شده است. در واقع، علاقه به موضوع كتابخانه‌هاي ديجيتالي، در قالب مطالعات نظري و كاربردي به طور فزاينده‌اي در دهة 1990 افزايش يافت و پس از آن موضوع ادارة و مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي مورد توجه مولفان، به ويژه در حوزة كتابداري و اطلاع‌رساني قرار گرفت. با وجود اينكه از بكارگيري اصطلاح "كتابخانة‌ ديجيتالي" تقريباً بيش از يك دهه مي‌گذرد و تاكنون مقالات بسياري دربارة آن نوشته شده است، اما هنوز تعريفي قابل پذيرفته شدة جهاني را نمي‌توان دربارة عملكرد و ماهيت اصلي آن بدست آورد. اگرچه در خلال دهة گذشته اصطلاح كتابخانة‌ ديجيتالي به صورت رايجي به ويژه در متون علوم كتابداري و اطلاع‌رساني بكار رفته است؛ اما با نگاهي دقيق‌تر به تعاريف ارائه شده از آن، مي‌توان ابهامات و حتي تناقض‌هايي را در اينگونه تعاريف به روشني مشاهده كرد. سير تحول مفهوم كتابخانة ديجيتالي نشان مي‌دهد كه بحران  كنوني مربوط با آن صرفاً با پرداختن به مسائل فني و ابزاري برطرف نخواهد شد، بلكه پرداختن به جنبه‌هاي معرفت شناسي و مفهومي آن از اهميت بيشتري برخوردار است كه اين موضوع مي‌باست در مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي مورد توجه قرار گيرد.

      تنوع تعاريف و مشخص نبودن ماهيت و عملكرد كتابخانه‌هاي ديجيتالي، اداره و مديريت آنها را با سئوالات اساسي روبرو ساخته است. در واقع، به دليل وجود ديدگاه‌هاي مختلف دربارة ماهيت كتابخانه‌هاي ديجيتالي، نظرات گوناگوني نيز در مورد مديريت آنها وجود دارد. اين موضوع به اندازه‌اي قابل بحث و تامل است كه مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي را با بحران معرفت‌شناسي مواجه ساخته است.  برخي از مهمترين سئوالات در مورد مديريت و اداره كتابخانه‌هاي ديجيتالي را مي‌توان به شرح زير خلاصه كرد:

§         چگونه مي‌توان بر پديده‌اي تحت عنوان كتابخانه‌هاي ديجيتالي كه هنوز ماهيت و عملكردهاي مورد انتظار از آن مشخص نيست، مديريت كرد؟

§         آيا ديدگاه حوزه‌هاي مختلف (نظير علوم  كتابداري، علوم كامپيوتر و غيره)  نسبت به مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي يكسان است؟

§         كتابخانه‌هاي ديجيتالي چه محتوايي را در بر دارند و چگونه بايد بر آنها مديريت كرد؟

§         آيا چه از لحاظ ساختاري يا محتوايي تفاوت اساسي ميان مديريت كتابخانه‌هاي سنتي و كتابخانه‌هاي ديجيتالي وجود دارد؟

   مي توان اين طور استنباط كرد كه بدون داشتن تصويري روشن از ماهيت اصلي كتابخانه‌هاي ديجيتالي، مديريت بر آنها امكان پذير نخواهد بود. از اين رو، در اين مقاله مبتني بر رويكرد متن پژوهي ديدگاه‌ها و نظرات مختلف در مورد كتابخانه‌هاي ديجيتالي مورد بحث و بررسي قرار مي‌گيرد.

2. كتابخانة ديجيتالي چيست؟: مروري بر تعاريف

بورگمن[1] عقيده دارد كه اگرچه اصطلاح كتابخانة‌ ديجيتال مفهومي نوين به نظر مي‌آيد، اما سير تحول آن را مي‌توان در تحقيقات مرتبط با نظام‌هاي بازيابي اطلاعات، پايگاه‌هاي اطلاعاتي، واسط‌هاي كاربر[2]، شبكه‌هاي اطلاعاتي، اطلاع‌يابي[3]،  خودكار سازي كتابخانه[4]، نشر الكترونيكي و غيره كه سابقه طولاني دارند، ردگيري كرد (5، ص 232).  در سال 1992، بورگمن يكي از اولين تعاريف مرتبط با مفهوم كتابخانه‌هاي ديجيتالي را  ارائه داد (4) كه بسياري از مقالات حوزة كتابداري و اطلاع‌رساني آن را سر منشاء پرداختن به مباحث نظري در مورد مفهوم كتابخانة‌ ديجيتالي دانسته‌اند.  پس از آن در كتاب‌ها، مقالات و همايش‌ها و نشست‌هاي مختلف، تعاريف ديگري از كتابخانه‌هاي ديجيتالي ارائه شد. ماهيت ميان رشته‌اي كتابخانه‌هاي ديجيتالي و جذابيت محتوا (براي مثال، ارزش افزايي از طريق نشر الكترونيكي، نمايه سازي خودكار اسناد و غيره) و ساختار (براي مثال، طراحي پايگاه‌هاي اطلاعاتي،  واسط‌هاي جستجو خبره و غيره) ‌آن به عنوان جايگزيني براي كتابخانه‌هاي سنتي، باعث شد تا اين پديده مورد توجه محققان حوزه‌هاي مختلف ( به ويژه علوم كامپيوتر، كتابداري و اطلاع‌رساني، فناوري اطلاعات) قرار گيرد و به اين ترتيب، تعاريف مختلفي نيز توسط آنها ارائه گردد.

    صرف‌نظر از يادداشت‌هاي سردبيري، اختلاف نظرات اساسي را مي‌توان دربارة ماهيت كتابخانه‌هاي ديجيتالي در مقالات منتشر شده در اين رابطه نيز مشاهده كرد. برخي از محققان بر اين باورند كه اصطلاح كتابخانة ديجيتالي، همواره مقوله‌اي بسيار بحث انگيز و ابهام بر انگيز بوده است. لينچ[5]  عقيده دارد كه اصطلاح كتابخانة ديجيتالي ماهيتاً مشكل آفرين است؛ زيرا اين اصطلاح قرار است، ارتباط پيچيده‌اي را ميان مجموعه‌اي از اطلاعات ديجيتالي با كتابخانه  به عنوان يك سازمان يا نهاد برقرار سازد (12). به نظر گرين بِرگ[6]، در اصطلاح كتابخانه‌هاي ديجيتالي استعمالي ضد و نقيض را مي‌توان مشاهده كرد:" اگر يك كتابخانه، كتابخانه باشد، آنگاه ديجيتالي نخواهد بود. اگر يك كتابخانه، ديجيتالي باشد، آنگاه ديگر كتابخانه نخواهد بود"(9، ص 106) . بَتين[7] با بكارگيري اصطلاح كتابخانه‌هاي ديجيتالي مخالف است و آن را بسيار گمراه كننده مي‌داند (2، ص 276).

    شوآرتز[8] در مقالة خود عنوان مي‌كند كه طرح يك پروژة كلاسي براي درس كتابخانه‌هاي ديجيتالي براي دانشجويان نشان داد كه 64 تعريف رسمي و غير‌رسمي از كتابخانه‌هاي ديجيتالي در متون و مقالات مختلف وجود دارد  كه اين خود نشان مي‌دهد كه ماهيت كتابخانة ديجيتالي بحث انگيز و ابهام بر انگيز است (14، ص 385).  

    برخي تعاريف، نتوانسته‌اند ابعاد يك كتابخانة ديجيتالي را به خوبي  مشخص نمايند:

يك كتابخانة ديجيتالي، چيزي جز خدمات اطلاعاتي كتابخانه‌اي توزيعي نيست كه به صورت فيزيكي، مجازي و يا تركيبي از هر دو استقرار ارائه شود و در آن  حجم نسبتاً زيادي از منابع اطلاعاتي تنها در قالب ديجيتالي قابل دسترس باشند.كتابخانه‌هاي ديجيتالي، كتابخانه‌هاي الكترونيكي هستند كه استفاده كنندگان از نقاط مختلف جهان مي‌توانند به آن دسترسي پيدا كرده و انواع مختلفي از اطلاعات را شامل متن، صوت، تصوير، ويديو و غيره بازيابي كنند (16، ص 13).

    بورگمن، به عنوان يكي از برجسته‌ترين محققان و مولفاني كه بحث‌هاي نظري عميقي را در آثار متعدد خود در خصوص تعاريف ارائه شده از كتابخانه‌هاي ديجيتالي مطرح نموده است، در مقالة خود بر اينكه تاكيد دارد كه وضعيت جاري تحقيق و توسعة كتابخانه‌هاي ديجيتالي به ويژه در آمريكا تحت تاثير تعاريف پژوهش‌مداري است كه از كتابخانه‌هاي ديجيتالي ارائه شده است. به عبارت ديگر، مي‌توان اين طور استنباط كرد كه بر خلاف برخي از تعاريف نظير كتابخانه‌هاي دانشگاهي، عمومي، تخصصي و غيره،  تعريفي پذيرفته شده، قابل قبول و فراگير در ارتباط با كتابخانه‌هاي ديجيتالي وجود ندارد. به عبارت ديگر، هر طرح تحقيقاتي مي‌تواند بر مبناي تعريفي كه از يك كتابخانة ديجيتال ارائه مي‌دهد، مدعي ايجاد چنين بستري شده باشد (3، ص 414). 

    تعاريف ديگري نيز وجود دارند كه ايجاد يك كتابخانة ديجيتالي را مستلزم دسترسي به متن كامل[9] منابع اطلاعاتي در قالب كامپيوتري دانسته‌اند و اين اطلاعات  مي‌تواند تنها به نوشتاري نباشند (8، ص 23).

      دي‌گان و تَنِر[10] در كتاب" آيندة دنياي ديجيتالي: راهبردهاي براي عصر اطلاعات[11]" با بررسي تعاريف مختلف، ويژگي‌هاي زير را براي يك كتابخانة ديجيتالي برشمرده‌اند (6، ص 22).

- يك كتابخانة ديجيتالي، مجموعه‌اي از اطلاعات سازماندهي شده در قالب ديجيتال است؛

- اطلاعات ديجيتالي بايد مبتني بر اصول مجموعه‌سازي، گردآوري يا توليد شده باشند؛

- اطلاعات ديجيتالي، بايد به صورت منسجم و مناسبي نظير ديگر منابع اطلاعاتي در كتابخانه‌ها  توسط استفاده كنندگان قابل دسترس و بازيابي باشند؛

- اطلاعات ديجيتالي، بايد در مدت زمان طولاني به عنوان منابع اطلاعاتي پايدار قابل دسترس باشند؛

    اِسلوان[12]، عقيده دارد كه بر خلاف تصورات احتمالي در مورد اينكه نقش خدمات سنتي كتابخانه‌هاي فيزيكي و نيروي انساني (كتابداران) در محيط كتابخانه‌هاي ديجيتالي غير ضروري يا اضافي است، تاكيد مي‌كند كه فناوري و منابع اطلاعاتي (ديجيتال) تنها خود نمي‌توانند منجر به بوجود آمدن يك كتابخانة ديجيتال كارآمد شوند (15، ص 118).

    نتيجه يك مطالعه بر روي كتابخانه‌هاي ديجيتالي موجود نشان مي‌دهد كه وظايف اولويت‌بندي شده‌اي كه كتابداران در ادارة كتابخانه‌هاي ديجيتالي دارند، شامل سازماندهي (فهرست نويسي و نمايه‌سازي)، انتخاب و سفارش و طراحي واسط جستجو است. اين تحقيق همچنين مهمترين دلايل ايجاد و توسعة كتابخانه‌‌هاي ديجيتالي را افزايش دسترسي به اطلاعات، ارائه خدمات به استفاده كنندگان نهايي و سازماندهي اطلاعات الكترونيكي كه به صورت نامنظمي قابل دسترس هستند، مورد شناسايي قرار داده است (10، ص 247).

3. ديدگاه‌ها و نظريه‌هاي مرتبط با مفهوم كتابخانة ديجيتالي

با بررسي متون و مقالات مرتبط با مفهوم كتابخانة ديجيتالي، مي‌توان 2 ديدگاه تخصصي را در تعاريف ارائه شده در خصوص كتابخانه‌هاي ديجيتالي به وضوح مشاهده كرد كه مرتبط با حوزة كتابداري و اطلاع‌رساني و نيز علوم كامپيوتر است:

1.3. ديدگاه محققان علوم كامپيوتر: كتابخانة ديجيتالي به عنوان پايگاه و نظام بازيابي اطلاعات

    در اغلب تعاريف ارائه شده از سوي محققان حوزة علوم كامپيوتر، يك كتابخانة ديجيتال نظامي است كه به جامعه‌اي از استفاده كنندگان امكان دسترسي منسجم به مجموعه‌اي گسترده از اطلاعات و دانش سازماندهي شده را مي‌دهد (13). در بسياري از تعاريف ارائه شده توسط محققان علوم كامپيوتر يك كتابخانة ديجيتالي به عنوان يك پايگاه اطلاعاتي و نظام بازيابي اطلاعات به شمار آمده است. به تعبير ديگر، اين محققان اغلب كتابخانه‌هاي ديجيتالي را مجموعه‌اي از منابع اطلاعاتي الكترونيكي و امكانات فني مرتبط با آنها براي توليد، جستجو و استفاده از اطلاعات تعريف نموده‌اند.

    از اين لحاظ كتابخانه‌هاي ديجيتالي را مي‌توان نمونة گسترش يافته و تقويت شده نظام‌هاي ذخيره و بازيابي اطلاعات به شمار آورد كه امكان تغيير داده‌هاي ديجيتالي را در قالب‌هاي مختلف (متن، صوت، تصوير، ويديو و غيره) مي‌دهند و در محيط شبكه‌هاي اطلاعاتي قابل دسترس مي‌باشند. محتواي چنين كتابخانه‌هايي را داده‌ها و اَبَر داده‌ها (اَبَر داده‌هاي توصيفي كه به توصيف جنبه‌هاي محتوايي داده‌ها مي‌پردازند و اَبَر داده‌هايي كه پيوندها يا ارتباطات ميان داده‌ها يا اَبَر داده‌هاي ديگر را در داخل يا خارج از كتابخانة ديجيتالي برقرار مي‌كنند)، تشكيل مي‌دهند (3، ص 415).

    چه بسا، اصطلاح كتابخانة ديجيتالي به عنوان واژه‌اي كه دلالت بر مجموعه‌هاي ديجيتالي دارد و از طريق آن قرار است قابليت‌ها و امكانات بيشتري نسبت به اصطلاحاتي نظير پايگاه‌هاي اطلاعاتي يا نظام‌هاي بازيابي اطلاعات ارائه شود، توسط محققان علوم كامپيوتر بكار رفته باشد. براي مثال، گستر ده‌گي حجم اطلاعات موجود در برخي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي تمام متن نظير پايگاه‌هاي اطلاعاتي مجلات تمام متن ممكن است انگيزة (يا وسوسه) اصلي براي بكارگيري اصطلاحي ديگر باشد، تا به اين ترتيب بتوان ارزش اينگونه پايگاه‌هاي اطلاعاتي را از لحاظ تمام متن بودن، نسبت به پايگاه‌هاي اطلاعاتي كتابشناختي بيشتر برجسته ساخت. حال آنكه چنين بستري تنها مي‌تواند به عنوان بخش محدودي از يك كتابخانة ديجيتالي محسوب شود و بيشتر به عنوان يك پايگاه اطلاعاتي تمام متن يا كتابشناختي مطرح است. در حقيقت،  هر فرد حقيقي يا حقوقي مي‌تواند در هر كجا و هر زماني با پرداخت هزينه اشتراك چنين پايگاه هاي اطلاعاتي به سرعت به آن دسترسي پيدا كند.

    آرمز در كتاب كتابخانه‌هاي ديجيتالي[13] چنين تعريفي را از يك كتابخانة ديجيتالي ارائه داده است: "مجموعه‌اي نظامند از اطلاعات همراه با خدمات مربوطه كه در آن اطلاعات در قالب‌هاي ديجيتالي ذخيره گرديده و از طريق شبكه قابل دسترس است ... كتابخانه‌هاي ديجيتالي مجموعه‌هاي گوناگوني از اطلاعات را براي استفاده كاربران در بردارند. كتابخانه‌هاي ديجيتالي از نظر اندازه از كوچك تا عظيم گسترش دارند ... در بعضي از جنبه‌ها، كتابخانه‌هاي ديجيتالي و كتابخانه‌هاي سنتي بسيار متفاوتند، با اين حال از جنبه‌هاي ديگر در حد قابل توجهي مشابهت دارند (1، ص4-5). در كتاب كتابخانه‌هاي ديجيتالي كاربردي[14]، يك كتابخانة ديجيتالي به عنوان مجموعه‌اي از اطلاعات سازماندهي شده در قالب ديجيتال تعريف شده است (11).  اينگونه تعاريف را مي‌توان به عنوان نمونه‌هايي از رويكرد محققان علوم كامپيوتر از يك كتابخانة ديجيتالي مورد توجه قرار داد. اگرچه، چنين رويكردي در ميان محققان كامپيوتر بيشتر به چشم مي‌خورد، اما اين به اين معنا نيست كه محققان ساير حوزه‌ها حتي كتابداري و اطلاع‌رساني نيز چنين ديدگاهي نداشته باشند. همان طوري كه مشاهده مي‌شود در تعاريف فوق، اشاره‌اي به استفاده كنندگان نهايي،  نيازهاي اطلاعاتي آنها و فرايند انتخاب و گردآوري اطلاعات مبتني بر اصول كتابداري  نشده است و از اين لحاظ تعاريف فوق تفاوتي ميان يك كتابخانة ديجيتالي و يك پايگاه اطلاعاتي يا نظام بازيابي اطلاعات قائل نشده‌اند.

2.3.            ديدگاه محققان علوم كتابداري و اطلاع‌رساني: كتابخانة ديجيتالي به عنوان سازمان و خدمات

با بررسي تعاريف ارائه شده توسط محققان علوم كتابداري و اطلاع‌رساني مي‌توان اين طور استنباط كرد كه ديدگاه آنها نسبت به كتابخانة ديجيتالي فراتر از صرفاً ايجاد يك پايگاه اطلاعاتي يا نظام بازيابي اطلاعات است و در آن عناصر ديگري شامل نياز اطلاعاتي، جامعه استفاده كنندگان نهايي، مالكيت معنوي و دسترس پذيري به اطلاعات نقش اساسي دارند.

    بورگمن،  به عنوان يكي از شناخته‌ شده‌ترين نظريه‌پردازان حوزة كتابداري و اطلاع‌رساني در زمينه مفهوم كتابخانة ديجيتالي، اين‌گونه به تشريح مفهوم كتابخانه‌هاي ديجيتالي پرداخته است:

"كتابخانه‌هاي ديجيتالي توسطِ {و براي}  جامعه‌اي از استفاده كنندگان  از طريق فرايند گردآوري و سازماندهي اطلاعات و مبتني بر نيازهاي اطلاعاتي و استفاده‌هاي آنها ايجاد مي‌شوند. آنها بخشي از جامعه‌اي هستند كه در آن افراد و گروه‌ها با يكديگر به تعامل مي پردازند و از داده‌ها، اطلاعات، منابع دانش  و نظام‌هاي دانش مدار استفاده مي‌كنند. از اين لحاظ كتابخانه‌هاي ديجيتالي نمونة توسعه يافته، تقويت شده و يكپارچه از نهادها و مراكز اطلاع‌رساني در محيط‌هاي فيزيكي هستند كه در آنها مبتني بر نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان، منابع اطلاعاتي انتخاب، گردآوري، سازماندهي، حفاظت، نگهداري مي‌شوند و در دسترس قرار مي‌گيرند. چنين نهادها و موسساتي مي‌توانند در ديگر كتابخانه‌ها، موزه‌ها، آرشيوها، دانشگاه‌ها و غيره نيز وجود داشته باشند كه خود تنها به جامعه مشخصي از استفاده كنندگان خدمات ارائه مي‌دهند. اما كتابخانه‌هاي ديجيتالي  طيف گسترده‌تري از استفاده كنندگان را در مدارس، ادارات، خانه‌ها و مكان‌هاي عمومي و غيره مخاطب قرار مي‌دهند" (3، ص 415-416).

    شوآرتز، با بررسي تعاريف ارائه شده در مقالات و نيز اهداف پيشنهاده‌هاي تحقيقاتي[15]، ويژگي‌هاي اصلي يك كتابخانة ديجيتالي را اينگونه تعريف كرده است كه به گونه‌اي مي‌توان آن را با ديدگاه‌هاي كتابداران در ارائه خدمات كتابداري و اطلاع رساني نزديك دانست (14، ص 385).

 يك كتابخانة ديجيتال بايد:

·       قادر به ارائة خدمات  به يك جامعة مشخص از استفاده كنندگان يا مجموعه‌اي از آنها باشد؛

·       مبتني بر يك ساختار سازماني منطقي و يكپارچه بنيان نهاده شده باشد؛

·       امكان يادگيري و نيز دسترسي به منابع اطلاعاتي را فراهم سازد؛

·       از نيروي انساني (كتابداران) و فناوري‌ها براي ارائه خدمات استفاده نمايد؛

·       امكان دسترسي سريع و موثر را به منابع اطلاعاتي فراهم سازد؛

·       امكان دسترسي رايگان (براي جامعه‌اي از استفاده كننده‌گان)  را فراهم سازد؛

·       بر مالكيت و كنترل منابع خود تسلط داشته باشد؛

     يكي از پر‌ استنادترين تعاريف در حوزة كتابداري و اطلاع‌رساني كه از سوي سازمان‌ها و نهادهاي علمي و تخصصي ارائه شده است، متعلق به فدراسيون كتابخانه‌هاي ديجيتالي[16]  است.  اين فدراسيون بين‌المللي با هدف توسعة ساختاري و محتوايي كتابخانه‌هاي ديجيتالي در سراسر جهان و مطالعه و بررسي جنبه‌هاي مختلف آن تاسيس شده است و از اين لحاظ يكي از مهمترين و معتبرترين نهادهاي بين‌المللي است. فدراسيون كتابخانه‌هاي ديجيتالي چنين تعريفي را از كتابخانة ديجيتالي ارائه داده است:

"كتابخانه‌هاي ديجيتالي سازمان‌هايي هستند كه در آن كاركنان متخصص به انتخاب‏، سازماندهي و كمك براي دسترسي فكري  به منابع اطلاعاتي مي پردازند و در آن فرايند تفسير‏، توزيع‏، حفاظت از يكپارچگي اطلاعات ديجيتال و نيز اطمينان از وجود مجموعه‌اي  از آثار ديجيتال در مدت زمان طولاني مورد توجه قرار مي‌گيرد تا از اين طريق بتوان منابع اطلاعاتي ديجيتال را با سرعت و به صورت اقتصادي براي استفادة  يك جامعه يا مجموعه‌اي از جوامع در دسترس قرار داد" (7).

    اين تعريف ابعاد مختلفي از كتابخانة ديجيتال را به عنوان يك سازمان مورد توجه قرار داده است. در اين تعريف بر عناصري همچون نيروي انساني متخصص (كتابداران)‌؛ انتخاب منابع اطلاعاتي؛ سازماندهي اطلاعات؛ ارزيابي، اشاعه و حفاظت از اطلاعات؛ جنبه‌هاي اقتصادي  و از همه مهمتر جامعه استفاده كنندگان تاكيد شده است. در واقع، ديدگاه ارائه شده در اين تعريف، بسيار فراتر از در نظر گرفتن كتابخانة ديجيتالي به عنوان يك نظام بازيابي اطلاعات پيشرفته ( براي مثال، گردآوري مجموعه‌اي از پايگاه‌هاي اطلاعاتي كتابشناختي و تمام متن) است كه در اغلب تعاريف ارائه شده از سوي محققان علوم كامپيوتر نشانه‌هايي از آن ديده مي شود. به عبارت ديگر، با توجه به تعريف فوق مي‌توان اين طور استنباط كرد كه يك كتابخانة ديجيتالي چيزي جز همان خدمات و عملكردهايي نيست كه كتابخانه‌هاي سنتي مي‌بايست در محيط ديجيتالي ارائه دهند و اين تعريف با تعاريف ارائه شده از سوي محققان علوم كتابداري و اطلاع‌رساني مشابهت زيادي دارد.

4. كتابخانة ديجيتالي، الكترونيكي يا مجازي

    علاوه بر اختلاف نظراتي كه بر سر مفهوم كتابخانة ديجيتالي وجود دارد ، ابهاماتي نيز در ارتباط با تفاوت ميان اصطلاح كتابخانة‌ ديجيتالي با اصطلاحات مرتبط ديگر شامل كتابخانة‌ الكترونيكي[17]، كتابخانة مجازي[18] و كتابخانة دوجهي[19]  مشاهده مي‌شود. در واقع، اين سئوال مطرح است كه آيا تمامي اصطلاحات فوق دلالت بر مفاهيم يكساني دارند، يا با يكديگر اختلاف دارند. به طور كلي رويكرد متن پژوهي در متون كتابداري و اطلاع رساني از يك سو و منابع كنترل واژگان نظير اصطلاحنامه‌ و سر عنوان‌ موضوعي نشان داد كه تفاوت بنيادي ميان مفاهيم مذكور را نمي‌توان يافت. به تعبير ديگر مي توان گفت در اغلب متون كتابداري و اطلاع‌رساني اين اصطلاحات بجاي يكديگر به كار رفته‌اند.

      يك برداشت كلي از بررسي مدخل‌هاي سر عنوان موضوعي كتابخانة كنگره و اصطلاحنامة انجمن اطلاع رساني آمريكا اين است كه تفاوت مفهومي ميان اصطلاحات كتابخانة ديجيتالي و كتابخانة الكترونيكي وجود ندارد، اما تفاوتِ ميان اصطلاحات كتابخانه‌هاي ديجيتالي و  كتابخانه‌هاي مجازي قابل بحث است.

5. محتواي كتابخانه‌هاي ديجيتالي

       با بررسي تعاريف مختلف مي‌توان دريافت كه كتابخانه‌هاي ديجيتالي مي‌توانند انواع مختلفي از اطلاعات و خدمات اطلاع‌رساني را در بر داشته باشند.

     بخش مهمي از مجموعة كتابخانه‌هاي ديجيتالي، نمونه‌هاي الكترونيكي منابع چاپي يا غير چاپي موجود در كتابخانه هستند كه مي‌توانند كتاب‌ها، مجلات و منابع ديداري و شنيداري، نسخ خطي، نقشه‌ها و غيره مورد نياز استفاده كنندگان نهايي را شامل شوند. در واقع، اين كتابخانه‌ها هستند كه خود به توليد محتوا و ديجيتالي كردن منابع اطلاعاتي اقدام مي‌كنند

           بخش ديگري از محتواي كتابخانه‌هاي ديجيتالي را مي‌توانند منابع اطلاعاتي در محيط اينترنت تامين كنند. به اين ترتيب، كتابخانه‌هاي مي‌توانند به شناسايي، ارزيابي كيفي، سازماندهي و فهرست‌نويسي منابع اطلاعاتي در اينترنت بپردازند. گردآوري اين گونه منابع اطلاعاتي در اينترنت از اين لحاظ اهميت دارد كه برخي از منابع اطلاعاتي در محيط اينترنت منحصر به فرد بوده و داراي نمونة چاپي نيستند و يا داراي ارزش‌هاي افزوده‌اي هستند كه نمونه‌هاي چاپي آنها اين ويژگي را ندارند.

    يكي ديگر از مجموعه‌هاي مهم كتابخانه‌هاي ديجيتالي، پايگاه‌هاي اطلاعاتي و مجموعة متن كامل مجلات علمي و تخصصي هستند كه هم اينك بخش عمده‌اي از آنها به صورت تجاري توسط ناشران و عرضه كنندگان اين گونه خدمات و محصولات قابل دسترس هستند. براي مثال، پايگاه‌هاي اطلاعاتي مجلات علمي و تخصصي اِلزيوير ساينس[20]، اِبسكو[21]، اِمِرالد[22] و جان‌وايلي[23] مي‌توانند بخش مهمي از منابع علمي مورد نياز محققان را در يك كتابخانة ديجيتالي به منظور دسترسي به متن كامل مجلات در زمينه‌هاي تخصصي مختلف تامين كنند.

    در اين وادي، اين سئوال اغلب مطرح مي‌شود كه پايگاه‌هاي اطلاعاتي فوق كه حاوي صدها نشريه علمي و تخصصي تمام متن يا كتابشناختي هستند را مي‌توان به خودي خود مصداقي از يك كتابخانة ديجيتالي به شمار آورد. در برخي از تعاريف ارائه شده توسط محققان علوم كامپيوتر، چنين تمايلي و ديدگاهي مبتني بر به شمار آوردن اينگونه خدمات و پايگاه‌ها به عنوان يك كتابخانة ديجيتالي، مي‌توان مشاهده كرد*. اما مبتني بر تعاريف ارائه شده توسط كتابداران كه يك كتابخانة ديجيتالي را سازمان به شمار مي‌آورند، نمي‌توان اينگونه خدمات را به تنهايي يك كتابخانة ديجيتالي محسوب كرد، اما در صورتي كه كتابخانه‌ها اين خدمات را مبتني بر نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان خود مشترك شده باشند، مي‌توانند به عنوان بخش مهمي از يك كتابخانة ديجيتالي مطرح باشند. به عبارت ديگر، اگرچه ممكن است دسترسي به متن كامل صدها مجله علمي و تخصصي و حوزه‌هاي مختلف براي استفاده كنندگان از يك كتابخانة دانشگاهي بسيار با ارزش و با اهميت باشد، اما در يك كتابخانة عمومي كه استفاده كنندگان نيازهاي اطلاعاتي ديگري نيز دارند، از ارزش كمتري برخوردار هستند. اگر يك كتابخانة ديجيتالي نتواند مبتني بر نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان خود به انتخاب، گردآوري و سازماندهي منابع اطلاعاتي در قالب ديجيتالي بپردازد و صرفاً از الگوهاي از پيش تعريف شده‌اي كه اغلب ناشران بزرگ آنها را ديكته مي‌كنند، استفاده نمايد، به وظيفه اصلي خود يعني مجموعه‌سازي مبتني بر نيازهاي اطلاعاتي استفاده كنندگان عمل نكرده‌اند. به تعبير ديگر، هر فرد حقيقي يا حقوقي تنها با پرداخت حق اشتراك پايگاه‌ها و خدمات فوق مي‌تواند در مدت زمان بسيار كوتاهي مدعي ايجاد و راه اندازي يك كتابخانة ديجيتالي شود.

    نكتة ظريف ديگر اينكه در تعريف فدراسيون كتابخانة ديجيتالي از يك كتابخانة ديجيتالي به" اطمينان از وجود مجموعه‌اي  از آثار ديجيتال در مدت زمان طولاني" تاكيد شده است. همچنين، در برخي از تعاريف ارائه شده توسط محققان علوم كتابداري، به تسلط كتابخانه‌هاي ديجيتالي بر مالكيت و كنترل منابع ديجيتالي خود اشاره شده است. از اين رو، فرض كنيد كتابخانه‌اي كه امروز به واسطة اشتراك پايگاه‌ها و خدمات تجاري (نظير خدمات رُزنِت در ايران) مدعي راه‌اندازي و اشتراك يك كتابخانة ديجيتالي شده است،  در آيندة نزديك ممكن است به دلايل مختلف نظير كسر بودجه در تمديد اشتراك پايگاه‌هاي اطلاعاتي مذكور و غيره نتواند اشتراك خود را تمديد كند و به اين ترتيب اينگونه منابع اطلاعاتي غير قابل دسترس خواهد بود.  بنا بر اين، اين موضوع از اهميت بسزايي برخوردار است كه كتابخانه‌ها خود بتوانند به توليد و ديجيتالي كردن بخش گسترده‌اي از منابع اطلاعاتي مورد نياز استفاده كنندگان بپردازند تا از طريق بتوانند دسترس پذير بودن منابع ديجيتالي را در مدت زمان طولاني تضمين كرده و بر مالكيت منابع ديجيتالي خود تسلط داشته باشند.

نتيجه گيري

    اين موضوع مورد توافق همگان است كه شرط لازم براي مديريت بر يك پديده، درك و شناخت ابعاد، ويژگي‌هاي و عملكردهاي مورد انتظار از آن است. در واقع يك مدير بدون داشتن آگاهي و اطلاع كافي از جنبه‌هاي مختلف يك موضوع نخواهد توانست به اداره و مديريت صحيح آن بپردازد.

    اين مقاله تا حدودي نشان داد كه مقوله كتابخانه‌هاي ديجيتالي كه امروزه در هر كجا به ويژه در متون و محافل كتابداري و اطلاع رساني به چشم مي‌خورد، با بحران معرفت‌شناختي روبرو است كه بر جنبه‌هاي مديريتي آن تاثير گذار است. هم اينك تعدادي از وزارتخانه‌ها، سازمان‌هاي دولتي و خصوصي و ديگر نهادها در حال طراحي كتابخانه‌هاي ديجيتالي خود هستند و تعداد بيشماري ديگر در حال بحث و گفتگو براي اجراي چنين بستري هستند. همان طوري كه در غرب تجربه شده است، اختصاص بودجه‌هاي دولتي يكي از مهمترين دلايل پرداختن به موضوع كتابخانه‌هاي ديجيتالي بوده است. در كشور ما نيز ظاهراً بودجه چند ده ميليارد توماني تكفا نيز به اندازه كافي وسوسه يا انگيزة واقعي ايجاد چنين بستري را در برخي از وزارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها، سازمان‌هاي دولتي و غيره ايجاد كرده است.البته، برخي از دانشگاهها  برخي از دانشگاه‌ها با اشتراك مجموعه‌اي از پايگاه‌هاي كتابشناختي و تمام متن مدعي بوجود آوردن چنين بستري شده‌اند كه خود جاي بحث و تامل بسيار دارد.

     با اين فرض كه سازمان‌ها و نهادهاي مختلف در سالهاي آتي به طراحي و توسعه كتابخانه‌هاي ديجيتالي بپردازند، مقوله مهم ديگري نيز به ضرورت به ميان مي‌آيد كه به طور مستقيم به "مديريت" چنين مجموعه‌هاي الكترونيكي ارتباط دارد.  در اينجا مجددا سئوالاتي كه در ابتداي اين مقاله مطرح شدند را مي‌توان مورد بحث قرار داد.

چگونه مي‌توان بر پديده‌اي تحت عنوان كتابخانه‌هاي ديجيتالي كه هنوز ماهيت و عملكردهاي مورد انتظار از آن مشخص نيست، مديريت كرد؟ ارائه پاسخي مناسب به اين سئوال، نه تنها در كشور ما، بلكه در سراسر جهان دشوار است؛ زيرا هنوز ماهيت و عملكردهاي مورد انتظار از كتابخانه‌هاي ديجيتالي با ابهامات اساسي روبرو است و در اين مقاله نيز اختلاف نظرات ميان محققان حوزه كتابداري و اطلاع‌رساني و علوم كامپيوتر تا حدودي نمايان شد.

با اين وجود با ديدگاهي كتابدارانه مي‌توان گفت مديريت كتابخانه هاي ديجيتالي تقريبا چيزي فراتر از مديريت كتابخانه‌هاي سنتي نيست. اين دانش مديريتي كه طي ساليان متمادي از طريق تجارب بدست آمده توسط كتابداران در سراسر جهان بدست آمده است، احتمالا به صورت گسترده‌اي در محيط ديجيتالي نيز كاربرد خواهد داشت. مديريت بخشهاي مختلف كتابخانه‌هاي سنتي نظير سازماندهي، مجموعه‌سازي و فرآْهم آوري، مرجع و اشاعه اطلاعات و غيره هم اينك نيز در محيط ديجيتالي كاربرد دارند. براي مثال، سازماندهي و فهرست نويسي منابع اينترنتي، انتخاب و ارزيابي منابع اطلاعاتي در اينترنت توسط كتابداران، طراحي راهنماهاي موضوعي و وب‌شناسي‌ها به منظور راهنماي استفاده كنندگان به منابع اطلاعاتي ارزشمند در اينترنت همه و همه از دانش سنتي كتابداران در طي ساليان متمادي نشات مي‌گيرد. شايد به همين منظور است كه در برخي از دانشگاه‌هاي آمريكا ( نظير دانشگاه هاوايي) واحد درسي تحت عنوان كتابداري ديجيتالي[24]  تدريس مي‌شود تا كتابداران را با مهارتهاي نويني براي اداره كتابخانه‌هاي ديجيتالي آشنا سازند.

البته در اين ميان تنها دانش سنتي كتابداري و اطلاع‌رساني براي اداره و مديريت كتابخانه‌هاي ديجيتالي كافي به نظر نمي‌رسد؛ زيرا چه از لحاظ ساختاري و محتوايي عناصر نويني به خدمات كتابداري و اطلاع‌رساني سنتي افزوده شده است و مديران اينگونه مجموعه‌ها بايد از اين دانش نيز برخوردار باشند.

     نقطه نظر نهايي اين مقاله با ديدگاهي كتابدارانه اين است كه يك كتابخانة ديجيتالي يك سازمان با وظايف و ماموريت‌هاي مشابه كتابخانه‌هاي سنتي است. منابع موجود در يك كتابخانة ديجيتالي بايد مبتني بر اصول مجموعه‌سازي و در نظر گرفتن نياز جامعه مخاطب گردآوري شود با نگاهي كتابدارانه كه كتابخانة ديجيتال را يك سازمان با خدمات و اهداف كتابخانه‌هاي سنتي مي‌پندارد، هنگامي مي‌توان بر آن مديريت علمي و منطقي كرد كه سياست‌هاي اطلاع‌رساني، خدمات و عملكردهاي مورد انتظار از يك كتابخانة در محيط غير ديجيتالي به صورت سازمان يافته جايگاه خود را بدست آورده باشد. در غير اين صورت، ديدگاه مديريتي ما نيز با ديدگاه متخصصان علوم كامپيوتر كه كتابخانة ديجيتالي را يك پايگاه اطلاعاتي يا نظام ذخيره و بازيابي اطلاعات پيشرفته تلقي مي‌كنند، تفاوتي نخواهد داشت.