چكيده : كتابخانه سليمانيه شامل 117022 اثر شامل 67359 نسخه خطي و 49663 كتب چاپ قديمي است كه به محققين داخلي وخارجي در سطح بين المللي خدمات لازم را ارائه مي‌كند. اين كتابخانه داراي چهار بخش مي‌باشد. 

1-‌طبقه‌بندي و فهرست‌نويسي 2- ميكروفيلم باهفد ايجاد آرشيو و ارائه خدمات به محققين كه در سال 1950 تاسيس شد 3- بررسي، تعمير و بازسازي نسخ خطي و آثار كمياب كه در سال 1956 تاسيس شد 4- بخش تهيه فهرست نسخ خطي تركيه در شعبه استانبول كه در سال 1979تاسيس شد.

كتابخانه‌ها در طول تاريخ آموزش و فرهنگ تركيه ابتدا در مساجد، مدارس ديني، خانقاه وتكيه ها ديده مي‌شود. كتابخانه‌هاي پيشرفته‌اي كه در داخل اين مراكز تأسيس شده بودند بعدها به محلي خارج از اين مؤسسات و در مجاور آنها و سپس به محلي مستقل منتقل شدند.

اين كتابخانه ها كه در استانهاي مختلف تركيه و بيشتر در استامبول تأسيس شده بودند و به صورت وقفي اداره مي‌شدند، به علل مختلف قادر به تأمين مخارج حفظ و نگهداري و ارايه خدمات نبودند؛ لذا براي رهايي كتابخانه‌ها از وضعيت موجود و امكان استفاده راحت‌تر از آنها، تصميم گرفته شد كه كتابخانه‌هاي پراكنده، تحت نظارت سازمان اوقاف، در يكي از كتابخانه‌هاي موجود و يا در محلي كه در آينده ساخته مي‌شود متمركز شوند .

ابتدا كتب برخي از كتابخانه‌ها به مدرسه متخصصين در سلطان سليم (يكي از پادشاهان دوره عثماني) انتقال يافت و سپس به دلايلي از انتقال كتاب‌ها در اين مكان منصرف شده ، تصميم گرفته شد كه كتابها در مدارس سليمانيه جمع‌آوري شود. از سال 1918م. تا امروز كتابخانه هاي متمركز شده در مدارس يك و دو مجتمع «قانوني» و كتابهاي ذيقيمت موجود در آنها، در محلي تحت عنوان «كتابخانه سليمانيه» خدمات لازم را ارايه مي‌دهند. 

كتابهايي كه امروز در كتابخانه سليمانيه وجود دارد كتابهايي است كه در زمان صدر اعظم «كوسه مصطفي باهير پاشا» در دوره حكومت سلطان محمود اول (1754- 1730م.) و همزمان با تأسيس هسته تشكيل دهنده اين مجموعه ( بنام سليمانيه و به‌عنوان عبادتگاه)، در‌سمت راست مسجد سليمانيه، در محلي كه توسط نرده هاي فلزي جدا شده بود جمع شده و هر روز بر تعدادشان افزوده مي‌شد. همچنين اين مجموعه در سال 1981م. در دومين مدرسه جمع اوري شده است. در طول مدتي كه «حمداله صبحي تانري اورين» وزير معارف بود مدتي به واسطه هيأتي كه آقاي «خليل اتهم»، متخصص امور موزه، رياست آن را به‌عهده داشت، يك سري اشياء موزه‌اي از مجموعه سليمانيه در مدرسه اول جمع‌آوري شد و پس از تأسيس موزه «اتنوگرافيا» اشياي جمع‌آوري شده، در سال 1902م. به آنكارا منتقل شد. از آن به بعد مدرسه مذكور نيز تحت سرپرستي مديريت كتابخانه سليمانيه خدمات لازم را ارايه مي‌نمايد.

كتابخانه سليمانيه با آثار خطي موجودي كه از منابع اصلي فرهنگ ترك - اسلامي محسوب مي‌شود، به محققين داخلي و خارجي خدمات لازم را در سطح بين‌المللي ارايه مي‌نمايد. اين مكان داراي 117022 اثر شامل: تعداد 67359 نسخه خطي و تعداد 49663 كتب چاپي قديمي بوده و مانند كتابخانه هاي فاتح حميديه، سلطان احمد، اياصوفيا و لاللي داراي كلكسيون كتابهاي پادشاهان است.

در داخل اين كتابخانه نمونه هايي از زيباترين آثار هنرهاي كلاسيك مانند ابرو، خط، مينياتور و تذهيب رامي توان مشاهده كرد. در مجموعه هاي جديد آثار مربوط به قرنها پيش، دست نوشته مولفان، آثار تك‌نسخه اي و نسخه هاي هديه شده به پادشاهان را مي‌توان ديد. هر يك از اين آثار بامحتويات، كاغذ، جلد و تذهيب به‌كار رفته در آن، خصوصيات سالهاي تدوين اثر رانشان مي دهد.

1 - بخش طبقه‌بندي و فهرست‌نويسي : فيش كارتهاي تعداد 117022 كتاب موجود در كتابخانه تهيه شده و در محلهاي مخصوص خود جا داده شده است. فيشهاي اين آثار بر اساس نام نويسنده، نام كتاب و موضوع آن طبقه بندي شده و بدين ترتيب دسترسي به فيشها سهل و آسان است و مراجعه كننده مي‌تواند به‌سرعت كتاب مورد نظر خود را به‌دست آورد. در حال حاضر كتاب و اسنادي به‌غيراز كتاب از جاهاي مختلف به كتابخانه وارد مي‌شود. امور مربوط به كتابهاي جديد بر اساس اصول كتابداري انجام مي‌شود، به‌طوري كه آثار خطي در بخش نسخ خطي، كتاب‌هاي چاپي قديمي در بخش كتاب‌هاي چاپي و كتاب‌هايي كه به زبان خارجي است در بخش كتاب‌هاي خارجي قرار داده شده و براي استفاده در اختيار مراجعه كنندگان قرار مي‌گيرند.

2 - بخش ميكرو فيلم : اين بخش از كتابخانه در سال 1950م. تأسيس شد. بخش ميكروفيلم اين كتابخانه اولين مركز ميكروفيلم تركيه است. از زمان احداث اين بخش ابتدا به تهيه ميكروفيلم از آثار تك‌نسخه‌هاي دست‌نوشته‌هاي مؤلفان، آثار تذهيب، مينياتور و آثار ذيقيمت خطي كه به هر دليلي احتمال تخريب آنها وجود داشت اقدام شد و به جهت جلوگيري از آسيب نسخ خطي، امكان كپي گرفتن از اين‌گونه آثار وجود ندارد. همچنين به لحاظ ذيقيمت بودن و با توجه به شرايط وقف، به‌هيچ‌وجه اجازه خروج اثر از كتابخانه داده نمي‌شود وخدمات فقط در داخل كتابخانه ارايه مي‌گردد.

بخش ميكرو‌فيلم دو وظيفه اصلي دارد :

الف) ايجاد آرشيو: وظيفه اين بخش تهيه ميكرو فيلم از آثار خطي ارزشمند قديمي، خط و ساير اسناد وتهيه آرشيو از ميكروفيلمهاي تهيه شده است. در قسمت آرشيو اين بخش تاكنون بيش از 4800 حلقه ميكروفيلم بايگاني شده است و همچنان امر تهيه ميكرو فيلم از آثار در حال انجام است.

ب ) ارايه خدمات به محققين: با تقاضاي اخذ ميكروفيلم از سوي افرادي‌كه به جهت دوري، امكان مراجعه به كتابخانه را ندارند و همچنين محققيني كه به كتابخانه مراجعه مي نمايند، موافقت مي‌شود و ميكروفيلم موردنظر در اين بخش تهيه مي شود و با اخذ هزينه مربوط و يا بصورت مبادله ميكروفيلم، در اختيار متقاضي قرار مي‌گيرد.

3 - بخش بررسي، تعمير و بازسازي نسخ خطي و آثار كمياب: در اين بخش كتبي كه در اثر گذشت زمان اوراق، جلد، شيرازه و خطوطشان تخريب شده و يااوراقشان در اثر رطوبت ويا به علت وجوه قارچ و حشرات آسيب ديده‌اند، مرمت مي‌شوند و بصورت اول خود در مي‌آيند.

آثار وارده به اين بخش، ابتدا ضد عفوني مي شوند و سپس ميزان و كيفيت عارضة كتاب و يا اسناد تشخيص داده شده ، در حد امكانات نسبت به رفع عارضه موجود و سپس تعمير و مرمت آن اقدام لازم صورت مي‌گيرد. كتابهايي كه مرحله تعمير مرمتشان به پايان مي‌رسد، صحافي شده، سپس به بخش تجليد ارسال مي‌شوند. تجليد كتابها به‌شكل كتب قديمي وبا حفظ ويژگيهاي جلد كتابهاي قديمي، صورت مي‌گيرد. انواع جلدهاي چرمي و پارچه‌اي كتاب‌ها مرمت و اگر لازم باشد تعويض مي‌شوند تا كتاب مجدداً جلد شود. اين بخش در سال 1956م. تحت عنوان «تجليد و آسيب‌شناسي» و منتاسب با ميزان نياز امور مرمت و نگهداري آثار خطي موجود در كتابخانه سليمانيه و برخي استانهاي ديگر كشور تأسيس شد. در اين بخش در زمانهاي مختلف به برگزاري كلاسهاي آموزشي، در سطوح داخلي و بين المللي، براي تربيت كادر مورد نياز كتابخانه هاي نسخ خطي اقدام شده است.

در سال 1990م. از سوي وزارت فرهنگ نسبت به گسترش اين بخش كه در رفع نيازهاي خود دچار مشكلاتي بود، تصميم‌هايي اتخاذ گرديد؛ براساس اين تصميم‌ها مقرر گرديد كه يك مركز براي تعمير و مرمت و مركزي ديگر براي تحقيقات تأسيس شود. براي به مناقصه گذاردن تأسيس اين دو مركز، هيأتي به اروپا و آمريكا اعزام شد. در سال 1990م. دربارة مركز تحقيقات و آسيب‌شناسي، مرمت آثار نادر و نسخ خطي و چگونگي تأسيس مركز مذكور دو گزارش جداگانه تهيه شد. 

در سال 1993م. در محدوده داخلي كتابخانه سليمانيه در محوطه مهمانسراي آقاي ظريفي، احداث بنايي براي ايجاد مركز تحقيقات و مرمت آثار كمياب و نسخ خطي آغاز شد . از سوي ديگر دستگاههاي مورد نياز جهت كارگاههاي مركز مذكور خريداري و براي استفاده آماده شد. 

فعاليتهاي مركز تحقيقات آسيب شناسي ومرمت نسخ خطي و آثار كمياب در دو بخش قابل ذكر است: 

الف) آسيب‌شناسي‌: از اين لحاظ در مركز نامبرده فعاليتهاي زير انجام مي‌شود:

- بررسي و ثبت كتب خطي، كتب چاپي كمياب و فرامين حكومتي و همچنين تحقيق و بررسي در خصوص موادي همچون كاغذ، جوهر، چسب، رنگ و پوست كه در آثار ارزشمندي كه نمي‌توان براي آنها قيمتي تعيين كرد، به كار رفته است.

- تشخيص عارضه كتابها واوراقي كه در اثر قارچ، اسيد و حشرات خورده شده و يا لكه دار و كثيف شده‌اند، همچنين كتابهايي كه صفحات آن به‌هم چسبيده يا جوهر آن از بين رفته و جلوگيري از تخريب آنها و يافتن راههاي لازم براي رفع عارضه‌هاي موجود.

- بررسي، آزمايش و تعيين ميزان لازم موادي همچون كاغذ، مركب، چسب، رنگ و پوست كه در تعمير اين قبيل آثار به‌كار مي‌رود.

- بررسي و تشخيص آسيبهاي زيست محيطي، فيزيكي و شيميايي مواد و لوازم مورد استفاده، بر روي آثار زمانهاي گذشته.

- يافتن راه و روشهاي متناسب با امكانات روز براي مرمت و تعمير آثار.

- انجام امور لازم براي توليد كاغد مناسب جهت استفاده در مرمت آثار.

- بررسي وضعيت و شرايط فعلي آثار، بررسي شرايط بناهاي جديدي كه براي محافظت از آثار و اسناد در نظر گرفته خواهد شد و جهت‌دهي فعاليتها بر اساس نتايج به دست آمده از بررسيها.

- پيگيري و كسب داده هاي علمي جديد از طريق نشريات منتشر شده در دنيا در رابطه با موضوع مورد نظر.

طولاني بودن و لزوم صرف زمان در تحقيقات، يك واقعيت است. در اين خصوص يكي از مراكز توسعه يافته در دنيا كشور ايتاليا است.. در اين كشور در سال 1927 مؤسسه‌اي به‌نام «مؤسسه آسيب‌شناسي دل ليبرو» تأسيس شد. اين مؤسسه كه در سال 1974م. در حد آزمايشگاههاي مدرن توسعه يافت، نتايج به‌دست آورده در فعاليتهاي خود را از طريق نشريات مختلف در اختيار مراكز مشابه در دنيا قرار مي‌دهد.

ب ) مرمت وتعمير : فعاليتهاي اين بخش به‌شرح زير است:

- مرمت، تعمير و نگهداري نسخ خطي، آثار چاپي ذيقيمت، فرامين و نقشه هاي موجود در كشور.

- تشخيص ابتدايي عارضه آثار، كه در صورت نياز از مركز تحقيقات در اين زمينه كمك گرفته خواهد شد.

- ضد‌عفوني نمودن آثار در صورت لزوم.

- جلوگيري از پيشرفت عارضه موجود.

- رفع آسيب ناشي از عارضه موجود در آثار. 

- تعمير ومرمت صفحات و جلد آثار مطابق با شكل اصلي آنها .

4 - بخشي تهيه فهرست نسخ خطي تركيه شعبه استانبول 

مركز تهيه فهرست نسخ خطي تركيه در آنكارا است. اين مركز در كتابخانه سليمانيه شهر استانبول در سال 1979م. تأسيس شد. تهيه فهرست كليه آثار و نسخ خطي موجود در تركيه به عهده اين مركز است. در فهرستهايي كه توسط اين مركز تهيه مي شود، آثار با توجه به موضوع مرتب مي‌شود و در انتهاي آن نام كتاب و نويسنده به عنوان راهنما ارايه مي‌گردد. بين سالهاي 1995- 1979م. كارنما (كاتالوگ) كتابهاي 18 كتابخانه منتشر شده است . اين قبيل فعاليتها را كه از سوي اداره كل كتابخانه‌هاي وزارت فرهنگ انجام مي شده از سال 1995م. به بعد كتابخانه ملي انجام مي‌دهد. .